AS CANTADEIRAS, Quen SON? LETRAS GALEGAS 2025

No ano 2025 a Real Academia Galega dedícalle este Día  das Letras ás pandeireteiras e a tradición oral popular, un conxunto de centos e miles de mulleres que habitualmente foron e son aínda anónimas, pero que a Academia decide singularizar en 6 cantadeiras xa falecidas como son Rosa e Adolfina Casás, Eva Castiñeira e as pandeireteiras de Mens (Prudencia e Asunción Garrido, Teresa García e Manuela Lema). Dalgún xeito se homenaxea ás que lograron manter viva a tradición oral de séculos ata os nosos días, que estando a piques de botarse a perder, como consecuencia de que se foi esmorecendo o mundo rural e labrego en gran medida.  Mais nos anos setenta e oitenta do século pasado o traballo de recolleitas e cancioneiros (especialmente o Dorothé Schubarth)  e a actividade recuperadora de grupos musicais e asociacións folclóricas fixo que cun carácter máis urbano a tradición oral siga viva na boca da mocidade e con novas fórmulas de dinamización, concertos e festivais, escolas de música ademais dunha recuperación das foliadas e seráns semellantes ás de outrora.

EXPOSICIÓN DÍA DAS LETRAS

Con estes vídeos quixemos homenaxear ás cantareiras da nosa tradición oral con nomes e apelidos a Rosa e Adolfina, ás Pandeireteiras de Mens e a Eva Castañeira que representan a toda unha enorme listaxe de mulleres anónimas de séculos atrás que as precederon cantando e mantendo viva esta faceta da nosa cultura popular.

O primeiro dos vídeos, AS RECOLLIDAS ONTE E HOXE dedicado a Rosa e Adolfina, sinala a importancia do proceso da recolleita desta tradición oral que foi especialmente significativa nos anos 80 e que permitiu que se editase mesmo o magnífico Cancioneiro Popular de Galicia, grazas ao traballo de recoller e de documentar (con partituras e letras) de dez anos de Dorothé Schurbart e Antón Santamarina, recolleita que sacou do anonimato a nosa tradición oral preservando un tesouro de grandes proporcións cando unha gran parte da sociedade galega estaba pasando unha etapa crítica á hora de traspasar esa literatura de tradición oral a causa de fenómenos como a desruralización, a emigración e a globalización, ademais do pouso do Franquismo que dera lugar a unha xeración que coñecía esa oralidade , pero foi incapaz de transmitila ás xeracións máis novas.  

 O segundo vídeo, DA ALDEA Á CIDADE dedicado ás Pandeireteiras de Mens, céntrase na posibilidade da aprendizaxe da tradición oral para permitir á transmisión da mesma ata o punto de considerala de novo unha tradición viva recuperada polas xeracións máis novas, destacando a capacidade que ten de herdar melodías e coplas ben reproducilas, ben creando novas letras, posto que ambas posibilidades son factibles na oralidade, as cantareiras eran e son tanto reprodutoras como compositoras. Así é como se entende esta fórmula que poderiamos definir coas palabras do poeta: maxicamente vella, eternamente nova.

O terceiro dos vídeos, A NECESIDADE DE PERDURAR, está dedicado a Eva Castañeira e pon en valor o labor dos grupos musicais e asociacións folclóricas que lograron nestas últimas décadas do século pasado e as primeiras do presente un cambio significativo á hora de rescatar e dignificar a tradición oral e as nosas pandeireteiras, grupos e colectivos que seguen a darlle a día de hoxe unha vitalidade marabillosa que permite entender a nosa tradición oral como algo vivo e cada vez máis arraigado nas xeracións máis novas. 

Por que ás mulleres?  

Xa o deixou dito  Martín Sarmiento (o primeiro en interesarse e recoller cantos populares galegos):                          

"En Galicia as mulleres non son soamente poetas senón músicas naturais. En Castela e Portugal e outras provincias os homes son os que compoñen as coplas e inventan os tons e aires e así se ve que neste xénero das coplas populares falan os homes coas mulleres. No meu país é ao contrario, na maior parte falan as mulleres cos homes e é por que elas son as que compoñen as coplas e elas mesmas inventan os tons  e os aires que han de cantar".

                  Martín Sarmiento en Memorias para la historia de la poesía y poetas españoles

 

As foliadas ou seráns, mesmo moitas outras actividades de traballo nas aldeas,  como as fiadas nas que tras o duro traballo de fiar se remataban con diversión e baile. Eran organizadas tradicionalmente e desde antigo polas mulleres e logo os mozos asistían invitados a ese espazo liderado claramente polas mozas.

 

Que lle debemos ás nosas cantareiras?

Hai que agradecer, en primeiro lugar, a súa constancia para poder legar e transmitir un rico e enorme patrimonio oral, de mantelo con vida  ata os nosos días e permitir que da súa boca xenerosa se recollese. O Cancioneiro Popular Galego de Dorothé Schubarth e Antón Santamarina (un traballo dunha musicóloga suíza  co apoio dun filólogo e folclorista galego) é un dos máis destacados de toda Europa. Debemos agradecer este legado porque é unha  marca de identidade que une lingua e canto (música) e que comporta unha forma de coñecemento das nosas raíces culturais como pobo. Debemos agradecer por último a oportunidade de manter viva e poder ser as novas xeracións transmisoras para as xeracións futuras deste patrimonio impresionantemente  rico e fecundo.  Castelao dixo que a tradición era a eternidade, elas permitiron en gran medida que sigamos sendo un pobo con identidade.